//XOÁN DE LUGO (1583-1660). Por Oscar Rodríguez Carreiro

XOÁN DE LUGO

(1583-1660)

 – Por Óscar Rodríguez Carreiro –

 

  Xoán de Lugo naceu en 1583.[i] Era o terceiro fillo de Xoán de Lugo e de Teresa de Pisa e Quiroga. Pasou a súa infancia en Sevilla, quedando fortemente vinculado a esta cidade, por iso é polo que asina as súas obras como “Ionnes de Lugo Hispalensis”. A precocidade intelectual de Lugo era tal que á idade de tres anos xa podía ler libros. Estudou gramática, retórica e artes no colexio San Hermenegildo de Sevilla, onde os trece anos defendeu en acto público unha tese sobre lóxica. En 1599 e 1601-1603, estudou canons e leis en Salamanca. Feito o noviciado en Vilagarcía e Valladolid, foi enviado a cursar filosofía a Pamplona a principios de 1605. Estudou teoloxía en Salamanca de 1607 a 1611. Foi profesor de filosofía en Monforte de Lemos en 1612; en Medina del Campo en 1613; en León de 1614 a 1617; foi profesor de teoloxía en Valladolid e Salamanca de 1617 a 1621. A súa fama como profesor de teoloxía atraeu a atención do xeneral das xesuítas, Muzio Vitelleschi, polo que foi citado a Roma en 1621, onde ensinou teoloxía no Colexio Romano ata 1642. O ensino de Xoán de Lugo en Roma foi brillante; as súas conferencias, mesmo antes de ser impresas, eran distribuídas polos copistas noutros países. Cando o xeneral da Compañía ordenoulle imprimir as súas obras, obedeceu e sen axuda de ninguén, preparou o material para os primeiros tres volumes nun período de cinco anos (1633, 1636, 1638). Cando estaba por publicarse o cuarto volume, De iustitia et iure, os seus superiores consideraron conveniente que llo dedicase ao Papa Urbano VIII; tivo que presentalo el mesmo ante o Papa, quen quedou tan sorprendido e contento coa erudición do teólogo que lle consultaba frecuentemente, e en 1643 creouno cardeal.

  Xoán de Lugo non só foi un home de grandes coñecementos, senón tamén dunha gran virtude; publicou as súas obras só por obediencia, e sempre mantivo a sinxeleza e humildade, de tal xeito que rexeitaría, se non fose por orde do Papa, a dignidade cardinalicia. A súa xenerosidade cos pobres era moi grande, e aínda que contaba cun ingreso baixo, distribuía diariamente entre eles pan, diñeiro e mesmo remedios medicinais, tales como quinina, entón recentemente descuberta.

  Faleceu o 20 de Agosto de 1660 e foi enterrado preto da tumba de San Ignacio de Loyola na igrexa do Santísimo Nome de Jesús en Roma.

OBRA

  Xoán de Lugo está considerado como un dos teólogos máis insignes da Compañía de Jesús. Alfonso María de Ligorio non dubida en chamalo o máis grande teólogo moral despois de Santo Tomás. Segundo Charles E. Ou´Neill e Joaquín Mª Domínguez, posuía unha mente crítica e penetrante, con gran sutileza nos seus razoamentos. Compulsaba e sometía a profundo exame as diversas opinións e expuña a propia con gran claridade. Buscaba a concisión, pero sen que o problema perdese profundidade e sen omitir nada que puidese conducir ao seu esclarecemento. Evitaba a excesiva insistencia en puntos que non merecían un rigoroso exame ou en disquisicións inútiles. Imprimiu á súa investigación un selo netamente persoal e preocupouse por renovar a filosofía e teoloxía escolásticas.[ii]

  No que a pensamento económico refírese, Xoán de Lugo está considerado como o último gran representante do renacer escolástico español. Neste campo, a súa obra máis significativa é De iustitia et iure e máis concretamente as disputas XXV- sobre a usura-, XXVI- sobre compravenda- e XXVIII- sobre os cambios.

  A aproximación á economía de Xoán de Lugo, do mesmo xeito que a do resto de autores escolásticos, parte da súa reflexión sobre filosofía moral. Buscaban coñecer mellor os asuntos económicos para poder emitir un xuízo sobre o que estaba ben ou mal, para discernir o que era lícito do que non. Con todo, como sinalou Fabio Monsalve, isto non diminúe a validez científica das conclusións económicas alcanzadas polos escolásticos.

Esta finalidade moral non invalida, en absoluto, a dimensión analítica dos seus tratados […] A razón normativa expuña o problema, pero o método para coñecelo era estritamente científico en canto articulado ao redor da observación e interpretación dos feitos. Esta observación e interpretación permitíalles desentrañar as circunstancias que rodeaban un negocio. Só tras obter ese coñecemento pronunciábanse sobre a licitude ou licitude do mesmo.[iii]

  A preocupación moral conducía á análise económica: coñecer o valor, o prezo xusto dos bens, era o único camiño que, a posteriori, permitiría determinar se un contrato foi xusto ou inxusto. Noutras palabras, era necesario responder primeiro á pregunta: cal é o valor dun ben?, para poder responder, con posterioridade, á pregunta: foi o intercambio xusto?[iv]

  Os tratados De iustitia et iure son un intento de analizar os diferentes tipos de contratos existentes e ver baixo que condicións respectábase a xustiza conmutativa e en cales non; é dicir, en que tratos una das partes saía perxudicada ou beneficiada. Para Xoán de Lugo, esta esixencia da xustiza conmutativa é un requisito lóxico da vida en comunidade, unha necesidade derivada da existencia das sociedades. O home non pode sobrevivir por si só, polo que se une a outros e deste xeito desenvólvese completamente como ser humano. A sociedade civil, así constituída, garante a paz e axuda necesarias para que o home satisfaga as súas necesidades. Deste xeito naceron o comercio, a división social do traballo e a sociedade mesma. Segundo Lugo, ningún home ten o dereito de abusar doutros, pois iría contra a propia lóxica que explica a constitución da sociedade.

  Para Xoán de Lugo, os negocios eran completamente lícitos. A posibilidade de mentiras, fraudes, enganos, etc., non son características intrínsecas dos negocios senón que é a vontade dos homes a que pode viciar a negociación que de seu non é nin boa nin mala, só necesaria.

Negociar non só é en si mesmo lícito senón tamén necesario á nación, polo que se pode exercer cun fin honesto como é o sustento da familia ou a axuda aos pobres. Tamén é lícito o lucro que do negociar obtense debido á industria que se aplicou a mellorar o ben, ao transporte da mercadoría, á variedade dos prezos entre lugares ou tempos diferentes. (Lugo 26: 21-22)

  Como escolástico, Xoán de Lugo seguía unha metodoloxía que buscaba a explicación dos fenómenos a partir dos axentes causais, en oposición á visión mecanicista que se empezou a desenvolver a partir da Revolución Científica que cree que basta con explicar como suceden as cousas sen necesidade de buscar o axente causal que as produce. Na visión mecánica desvincúlanse os feitos do axente que os produce: a economía transfórmase nunha máquina que funciona soa, con independencia dos individuos. Pola contra, para os escolásticos, do mesmo xeito que para os posteriores economistas da escola austriaca, non se poden entender os feitos se non se parte do axente que os produce. Segundo Monsalve, “fronte á visión mecanicista da ilustración, na escolástica se aposta por unha visión na que o individuo e a súa liberdade son protagonistas da sociedade”.[v]

  O enfoque metodolóxico de Xoán de Lugo levoulle a defender unha aproximación subxectiva á cuestión da valoración dos bens.[vi]

A variación do prezo vulgar ou natural débese a circunstancias moi diversas e non, certamente, á perfección intrínseca e substancial do obxecto que se aprecia, senón á súa utilidade para as necesidades humanas; non só a esta utilidade particular senón á estíma en que se ten [esa utilidade]. (Lugo 26: 42).

  Lugo diferencia expresamente entre a utilidade do ben para satisfacer necesidades humanas e a estíma que os homes teñen desa utilidade. Dos dous conceptos é o segundo a verdadeira fonte do valor dos bens.

  Xoán de Lugo recoñece, de forma coherente cunha teoría subxectiva do valor- utilidade, que é posible admitir apreciacións distintas en cada comunidade sobre cal sexa o valor dos bens. Os prezos establecíanse a partir da estimación común. O concepto de estimación común, segundo dixo Raymond de Roover, parece ser idéntico a estimatio fori ou avaliación de mercado, xa que as dúas expresións eran usadas indistintamente polos escolásticos.[vii] Para Lugo, os prezos flutúan non debido á perfección intrínseca e absoluta dos artigos senón como consecuencia da súa utilidade respecto da necesidade humana, e por conseguinte só por mor da estimación.[viii] Este proceso susténtase no libre e voluntario consentimento, na dimensión moral dos axentes económicos e na recta razón. Os prezos non se fixan de maneira unívoca pois é imposible saber de maneira determinada, consideradas as distintas apreciacións, cal sexa o valor matematicamente xusto do ben. Así, como destacou Huerta de Soto, Xoán de Lugo deuse conta da imposibilidade de alcanzar os hipotéticos prezos dun modelo de equilibrio. O prezo de equilibrio dependía de tan gran cantidade de circunstancias específicas que só Deus podía coñecelo («pretium iustum mathematicum licet soli Deo notum»).[ix]

  Segundo Xoán de Lugo, partindo da subxectividade e as diferentes estimas dos individuos sobre a utilidade dos bens, haberemos de recoñecer como xustos intercambios que poderían non parecelo.[x]

 Así sucede cos nosos xogos e vidros, que os etíopes os conmutan xustamente por ouro debido a que, polo común, eles estiman en moito tales cousas, como tamén os xaponeses, que compran a un gran prezo algunhas cousas antigas e de barro cocido, que entre nós carecen de valor (Lugo 26:42).

  Lugo rexeita a idea do valor-traballo, negando que os mercadores puidesen incluír no prezo de venda os custos nos que incorrían. Se isto fose certo non existiría o prezo-xusto (que para Lugo coincidía co prezo de intercambio) xa que entón una das partes podería aumentar o prezo unilateralmente. Os prezos establécense mediante regateo a través da estimación común.[xi]

  Xoán de Lugo denominaba “prezo natural” ao prezo xusto ao que se chegaba por medio da estimación dos homes. O prezo natural vese afectado por: 1) a maior utilidade que posúe o ben para satisfacer necesidades e a estíma en que esa utilidade se ten; 2) a escaseza do que se vende; 3) a abundancia de compradores; 3) a abundancia de diñeiro; 4) os modos de comprar. Desta relación infírese que Lugo coñecía os mecanismos da oferta e a demanda e a súa incidencia no prezo.

  Existen outras circunstancias que poden afectar a operacións particulares: 1) a existencia de lucro cesante ou dano emerxente para algunha das partes derivado da operación; 2) o risco que algunha parte corre de non recibir o pago; 3) a compra de obrigacións ou créditos a menor prezo que o nominal pola existencia de incerteza sobre o cobro; 4) a forma da venda; 5) cando o vendedor ten particular e especial aprecio pola cousa vendida; 6) cando a transacción se realiza para favorecer á outra parte.

  Para Xoán de Lugo ademais do prezo natural existía outra maneira de determinar o prezo xusto: a través do decreto do príncipe ou maxistrado. A este prezo chámao o “prezo legal”. O prezo legal é un prezo xusto sempre que a autoridade  o estableza tendo en conta o ben común e se adecúe ao prezo natural existente con anterioridade á lei, a menos que haxa circunstancias de urxencia.

  En canto ao diñeiro, para Xoán de Lugo este xurdía na sociedade como medio de superar os inconvenientes do troque. Ao introducir o diñeiro xa non se intercambian dous bens entre si senón que se paga un “prezo” por unha mercadoría. A consecuencia deste cambio é que o metal ou metais escollidos como patrón monetario converteranse en diñeiro. Exponse entón o problema da dobre valoración da moeda: en canto diñeiro cun valor legal e en canto tal cantidade de metal. Lugo preguntouse se o príncipe tiña potestade para acuñar unha moeda con valor sensiblemente distinto do natural. A acuñación de moeda outorgaba un gran poder ao príncipe da república. Este podía verse tentado de acuñar moeda con valor legal por encima do natural en relación coa cantidade de metal que incorporaba. Desta forma podía solucionar a curto prazo problemas da súa facenda. Lugo preveu contra esta actitude e a posibilidade de fixación arbitraria do valor da moeda.[xii]

Para impor o valor legal o príncipe adoita e debe atender tamén ao valor natural […], pois non podería sen urxentísima necesidade impor ás moedas de coiro o valor dunha moeda de ouro, xa que o uso de tal moeda non podería introducirse e reterse sen grandísimo prexuízo dos súbditos (Lugo 28: 5).

En canto ao fenómeno do interese, aínda que cría que o diñeiro en si mesmo era estéril e estaba en contra da usura, recoñeceu certas excepcións que, na práctica, xustificaban o cobro de interese en todos os préstamos.[xiii] Estas excepcións eran o risco e o lucrum cessans. En canto ao risco, segundo Lugo era case imposible prestar unha cantidade de diñeiro coa completa seguridade de que este sería devolto. En canto ao lucro cesante, este concepto, que pode considerarse unha percepción embrionaria da preferencia temporal,[xiv] referíase a a consideración debida ao prestamista en virtude das oportunidades de ganancia que se perdían debido á concesión do préstamo. Lugo ampliou o concepto para incluír non só o beneficio ao que se renunciaba senón tamén as expectativas de beneficio remoto.

CONCLUSIÓNS

  Xoán de Lugo foi o último dos grandes autores escolásticos da chamada “Escola de Salamanca”, a quen Schumpeter consideraba como os primeiros economistas verdadeiros da historia. Tanto no seu método como nas conclusións alcanzadas, Lugo anticipou moitos dos importantes achados da escola austriaca de economía, como a existencia de relacións causales na determinación dos prezos, a lei da oferta e a demanda, a valoración subxectiva dos bens, etc.

  A afinidade entre o pensamento de Xoán de Lugo e o de Carl Menger maniféstase nas similitudes entre o individualismo metodolóxico deste último e o método utilizado por Lugo, no que se prima a posición do individuo nas relacións económicas. Segundo Schumpeter, Xoán de Lugo foi tan preciso como Menger ao sinalar o compoñente utilitario e subxectivo do valor dos bens.[xv] Tanto para Schumpeter como para Rothbard, en Lugo están presentes todos os elementos dunha teoría completa da oferta e a demanda e a única carencia é a do concepto de utilidade marxinal desenvolto no século XIX.

As similitudes entre as formulacións de Xoán de Lugo e os da escola austriaca de economía foron destacadas tamén por Monsalve.

Na súa análise o prezo xusto depende sempre da utilidade dos bens, rexeitando explicitamente o custo de produción. A formulación preséntase nos mesmos termos que os da Escola Austríaca, coa única diferenza do aparello marxinal.[xvi]

En conclusión, en canto á súa obra económica, podemos afirmar que Xoán de Lugo constitúe un magnífico exemplo da potencia do individualismo metodolóxico e da análise lóxica-deductivo como método de estudo da economía e que, na práctica deste método, Xoán de Lugo “de tal maneira aplica a seguir á raíz, que as razóns que el aduce son dificilmente refutables”.[xvii]

[i] Para a biografía de Xoan de Lugo ver Charles E. O’Neill e Joaquín Mª Domínguez, Diccionario Histórico de la Compañía de Jesús. III (Madrid: Universidad Pontificia Comillas, 2001), pp. 2438-2439; Joseph de Ghellinck, “John de Lugo”, en The Catholic Encyclopedia. Vol. 9 (New York: Robert Appleton Company, 1910) y “Pope Urban VIII (1623-1644) Consistory of July 13, 1643 (VIII)” en The Cardinals of the Holy Roman Church. Biographical Dictionary, disponible en http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1643.htm

[ii] O’Neill y Domínguez, Diccionario Histórico de la Compañía de Jesús, p. 2438.

[iii] Fabio Monsalve Serrano, “Aproximación al pensamiento económico de la escolástica tardía a través del cardenal Juan de Lugo, S.J.”, Revista de Fomento Social, 58 (2003): 286.

[iv] Fabio Monsalve Serrano, El pensamiento económico de Juan de Lugo. Un estudio sobre sus teorías del precio justo, del dinero y del interés. Tesis doctoral, Universidad Castilla-La Mancha. Facultad de Ciencias Económicas y Empresariales, Albacete, 2002, p. 124

[v] Monsalve, El pensamiento económico de Juan de Lugo, pp. 104-105

[vi] Monsalve, “Aproximación al pensamiento económico de la escolástica tardía a través del cardenal Juan de Lugo, S.J.”, p. 292.

[vii] Raymond de Roover, “El concepto de precio justo: teoría y política económica”, Estudios Públicos, 18 (1985): 28.

[viii] Alejandro A. Chafuen, Raíces cristianas de la economía de libre mercado (Santiago de Chile: Fundación para el Progreso, 2009), pp. 198-199.

[ix] Jesús Huerta de Soto, “Juan de Mariana y los escolásticos españoles”, Dendra Médica. Revista de Humanidades, 12, 1 (2013): 38.

[x] Monsalve, “Aproximación al pensamiento económico de la escolástica tardía a través del cardenal Juan de Lugo, S.J.”, p. 292.

[xi] Monsalve, “Aproximación al pensamiento económico de la escolástica tardía a través del cardenal Juan de Lugo, S.J.”, p. 293.

[xii] Monsalve, “Aproximación al pensamiento económico de la escolástica tardía a través del cardenal Juan de Lugo, S.J.”, p. 305.

[xiii] Murray N. Rothbard, An Austrian Perspective on the History of Economic Thought Volume I (Auburn: Mises Institute, 2006), pp. 126-127.

[xiv] Gerard Casey, “The Major Contributions of the Scholastics to Economics” (03-12-2010), disponible en https://mises.org/library/major-contributions-scholastics-economics

[xv] Schumpeter (1994: 137).

[xvi] Monsalve, El pensamiento económico de Juan de Lugo, p. 265.

[xvii] Alfonso María de Ligorio, citado por O’Neill y Domínguez, Diccionario Histórico de la Compañía de Jesús. III, p. 2439.

2017-06-23T20:40:01+02:00June 23rd, 2017|0 Comments

Leave A Comment