A UNIÓN EUROPEA EN DEFENSA DA INCOMPETENCIA (I)

– Óscar Rodríguez Carreiro –  

  Recentemente, a Comisión Europea acusou a Google de abusar da súa posición de mercado ao impoñer restricións aos operadores de telefonía móbil e aos fabricantes de teléfonos intelixentes e tablets que utilizan Android. Android é o sistema operativo de móbiles máis utilizado. Ao conceder a licenza para o uso de Android, Google esixe aos fabricantes de móbiles que instalen por defecto nos seus aparellos, antes de que estes se poñan á venda, 11 aplicacións de Google, requirindo que aparezan na pantalla principal, ou na inmediata, e que non se poidan borrar. A Comisión Europea, tendo en conta que Android conta cunha cota de mercado do 80%, cre que Google está abusando ilegalmente da súa posición de dominio. Segundo Margrethe Vestager, a encargada da política de competencia da Comisión,

Baseándonos na nosa investigación ata o momento, creemos que o comportamento de Google nega aos consumidores unha opción máis ampla de aplicacións e servizos de móbiles e dificulta a innovación doutros participantes, nunha infracción das normas antitrust da UE.

  Si se determina que Google infrinxiu as leis de competencia, a UE podería impoñerlle unha sanción de ata o 10% da facturación da empresa no exercicio anterior, o que ascendería a máis de 7000 millóns de dólares.[i]

  A política de regulación da competencia busca promover a competencia, controlar os abusos de poder de mercado, incrementar a eficiencia, favorecer a innovación e aumentar a elección do consumidor. Dita política ten como fundamento teórico o concepto neoclásico da competencia perfecta, no que se asume que a industria ten as seguintes características: 1) Hai un gran número de compradores e de vendedores, cuxas accións teñen unha influencia insignificante sobre o prezo de mercado. 2) As empresas teñen liberdade para entrar ou saír dunha industria e a decisión de entrar ou saír non impón ningún custo adicional á empresa en cuestión. 3) Os bens e servizos producidos e vendidos son idénticos ou homoxéneos, sen existir diferenciación dos produtos. 4) Todos os compradores e vendedores teñen información perfecta. 5) Non hai custos de transporte. 6) As empresas actúan independentemente unhas doutras e cada empresa busca maximizar o seu propio beneficio.[ii]

  Segundo estas asuncións, os compradores e vendedores son price takers, é dicir, actúan baixo a idea de que o prezo de mercado está máis aló do seu control persoal. As empresas recoñecen que a súa cota de mercado é demasiado pequena como para que calquera decisión de aumentar ou diminuír o seu output afecte de xeito significativo ao output total da industria, e, xa que logo, que poida afectar de xeito significativo ao prezo. Tamén significa que toda empresa cre poder vender a cantidade de output que queira ao actual prezo. Calquera intento por parte dunha empresa individual de diminuír ou aumentar directamente o prezo sería inútil. Si a empresa pon un prezo maior, todos os seus clientes pasaranse á competencia e a cantidade de output que venda caerá a cero. Por outra banda, é absurdo que intente baixar o prezo, xa que pode vender a cantidade de output que queira ao prezo actual.

  En condicións de competencia perfecta dise que se alcanza a eficiencia, xa que o beneficio marxinal para a sociedade no seu conxunto de producir unha unidade adicional de output iguala o custo de producila. Si o prezo excedera o custo marxinal, o valor que a sociedade poñería nunha unidade adicional (medido polo prezo que o consumidor marxinal estea disposto a pagar) excede o custo de producir esa unidade. Xa que logo, o output total da industria é demasiado baixo e o benestar poderíase incrementar producindo máis. Si o prezo é menor que o custo marxinal, o valor que a sociedade pon na última unidade producida é menor que o custo de producila. Xa que logo, o output total da industria é demasiado alto e o benestar incrementaríase ao producir unha cantidade menor. Considérase que a medida na que o prezo dun produto excede o custo marxinal de producilo é un indicador útil do poder de mercado dunha empresa e da desviación da competencia perfecta. Aos beneficios obtidos pola venda de produtos cuxo prezo supera nunha certa medida o custo marxinal de produción chámaselles “super-beneficios”.

  O concepto de competencia perfecta está baseado nunha concepción estática da economía na que se alcanzou o equilibrio a longo prazo e xa non se producen cambios. Aínda que, debido ás asuncións que a sustentan, crese difícil que a competencia perfecta se de na realidade, considérase, de todas as maneiras, como o obxectivo ideal ao que debería dirixirse a economía. As desviacións da competencia perfecta considéranse como un fallo de mercado que esixe a intervención política. Así, espérase da política reguladora da competencia que se asegure de que a estrutura da industria se achega, na medida do posible, a devandito obxectivo.

  Segundo o que as autoridades definan como unha estrutura da industria adecuada, e co modelo da competencia perfecta como meta ideal, a regulación da competencia ocúpase, en especial, dos casos de monopolio, as fusións e as prácticas restritivas (como aquelas das que se acusa a Google), coa intención de evitar que se de unha estrutura da industria na que certas empresas poidan abusar do seu poder de mercado e, como resultado dos prezos máis altos e do menor output, non se alcance a eficiencia. De xeito convencional, crese que unha cota de mercado superior ao 70% supón a existencia dun monopolio. Así, segundo di Dominick T. Armentano,

Os xuristas citando precedentes argumentarían que calquera cota de mercado por encima do 70 por cento (con ou sen barreiras legais) pode constituír monopolio baixo a lei antitrust.[iii]

  O principal problema que nos atopamos ao tratar co fallo de mercado da imperfección da competencia é o feito de que se compara unha situación real cun ideal inalcanzable e, baseándose en tal comparación, considérase a situación real como “imperfecta” e, xa que logo, como obxecto de necesaria intervención. Harold Demsetz definiu tal forma de razoar como a “falacia do Nirvana”.[iv] En opinión de Thomas DiLorenzo

A voluminosa literatura sobre “fallos de mercado” é, na sua maior parte, unha colección de centos de exemplos da Falacia do Nirvana- a comparación de mercados do mundo real cun ideal utópico inalcanzable (a competencia perfecta), e a posterior denuncia dos mercados porque se quedan curtos da utopía ou do Nirvana.[v]

  O concepto de competencia perfecta neoclásico está baseado en asuncións que non poden ser cualificadas de simplificadoras da realidade, senón completamente irreais: a economía componse dun número elevado de produtores e vendedores con información perfecta, no que non existen diferenzas de gustos nin diferenciación de produtos e no que non se dan custos de transporte. Como di Armentano 

É difícil entender a relevancia de tal teoría nun mundo real de preferencias diferenciadas, incerteza económica e cambio dinámico. […] Ignorar as diverxentes expectativas e o cambio, xa que logo, é ignorar todos os problemas reais asociados coa competencia e o proceso de asignación de recursos.[vi]

  A teoría da competencia perfecta representa un concepto estático que asume que a información relacionada cos medios e os fins está dada de antemán e, xa que logo, reduce o problema económico a un simple problema técnico de optimización de recursos. Pero, como destacou Huerta de Soto, o problema fundamental non é técnico, senón económico.

Este problema xorde cando os fins e os medios son moitos, compiten entre si, o coñecemento en canto aos mesmos non está dado, senón que se atopa disperso na mente de innumerables seres humanos que constantemente estano creando e xerando ex novo e, xa que logo, nin sequera se poden coñecer todas as posibilidades e alternativas existentes, nin a intensidade relativa coa que se quere perseguir cada unha delas.[vii]

  O problema económico única e exclusivamente pode solucionarse por medio da libre función empresarial, que crea e transmite a información necesaria para a toma de decisións económicas e que impulsa a coordinación entre os comportamentos desaxustados da sociedade.

  No concepto de competencia perfecta considérase que a medida en que o prezo dun produto supere o custo de producilo é indicativa do poder de mercado dunha empresa. Si o prezo se atopa dentro dos parámetros considerados adecuados, os ingresos dunha empresa considéranse beneficios normais e aceptables. Si non o está, considérase que a empresa está ingresando “super-beneficios” debido ao seu poder de mercado. Esta é unha consideración obxectiva da economía na que se cre que son os custos os que determinan os prezos finais. Con todo, o contrario é o certo, son os prezos finais os que determinan os custos. A produción ten como obxectivo o consumo. O que se valora é o ben de consumo. Os factores de produción son valorados na medida en que contribúen á produción dun ben de consumo. A valoración dos consumidores dun certo ben de consumo non pode coñecerse de antemán. Depende da actividade empresarial o aceptar os custos de fabricación dun produto ao intentar anticipar que prezo estarán dispostos a pagar os consumidores por devandito produto. Si o empresario acerta, obterá beneficios, que son a proba de que os factores de produción podían ser utilizados nun proceso de produción no que teñen unha maior produtividade marxinal. Deste xeito, a acción exitosa do empresario soluciona unha descoordinación da sociedade, ao dirixir os factores de produción cara a unha utilización na que son máis produtivos. A idea correcta, xa que logo, é a de que o prezo final do ben de consumo anticipado polo empresario é o que determina si se aceptan os custos de produción, e non ao revés, a idea de que son os custos de produción os que determinan o prezo. Si os custos determinasen os prezos ningún empresario sufriría perdas.

  Os beneficios empresariais, ademais, son efémeros. O éxito dunha actividade empresarial, ao outorgar ganancias a un empresario, provoca a súa imitación por parte doutros empresarios. Iso fai, por unha banda, que aumente a demanda dos factores de produción, aumentando o seu prezo, e, por outra, que aumente a oferta do ben de consumo, diminuíndo o seu prezo. Ao final deste proceso, os beneficios empresariais desaparecen e o único ingreso obtido polo empresario é o derivado da preferencia temporal, é dicir, o derivado da transformación de bens futuros en bens presentes. Si non existise un proceso constante de cambios de valoración por parte dos consumidores e de cambios na produción por parte dos empresarios para descubrir e axustar como satisfacer mellor as demandas cambiantes dos consumidores, alcanzaríase o estado de equilibrio no que xa non se producirían cambios. No mundo real, con todo, non se chega a este estado de equilibrio. Por todo iso, resulta absurdo intentar establecer que beneficio é normal e cal constitúe un “super-beneficio”. Non existe semellante distinción. Todo beneficio nun sistema de mercado libre, ademais de ser efémero, demostra a mellor utilización dos recursos escasos para a satisfacción das necesidades humanas. O único caso no que tería sentido falar dun “super-beneficio” sería o caso no que exista un verdadeiro poder, é dicir, aquel en que unha empresa obtén unha posición de privilexio grazas á coerción do Estado, o que lle garante que poida obter beneficios sen ter que preocuparse de satisfacer do mellor xeito posible as necesidades dos consumidores. Así, segundo di Pascal Salin

O monopolio é necesariamente de orixe pública. Nace, en efecto, no momento en que nace un privilexio que o Estado concede a unha empresa privada ou pública.[viii]

  Como sinalou Salin, a idea de “poder de mercado” provén dunha concepción vaga do que é o poder, xa que non hai nada en común entre unha situación que resulta do exercicio da constrición, nese caso pódese dicir con propiedade que existe alguén que ten o “poder”, e unha situación de total liberdade de acción e de total liberdade contractual na que, precisamente porque os homes tenden sempre a diferenciarse uns doutros, deben xurdir asimetrías. O feito de que nun momento determinado as empresas non teñan a mesma dimensión, que non produzan bens absolutamente idénticos, ou que eventualmente sexan as únicas que exerzan unha actividade, non significa en absoluto que exerzan un poder. Si non hai constrición, non hai poder, só exercicio da liberdade, e, xa que logo, tampouco pode haber “explotación” do consumidor. A única característica necesaria para saber si existe unha competencia adecuada no mercado é a de si existe total liberdade á hora de entrar nel. Esta verdadeira competencia facilita o “proceso de descubrimento” do mercado libre descrito por Friedrich Hayek, incitando aos produtores a producir mellor que os outros e a vender os seus produtos máis baratos ou máis capaces de satisfacer as necesidades da xente.[ix] A verdadeira competencia é, así, un poderoso factor de innovación e de progreso económico. Si existe liberdade de entrada, aínda que haxa un único produtor nunha industria concreta nun momento dado, esta posición específica é resultado necesario dos méritos particulares dese produtor e da súa capacidade de responder ás necesidades dos consumidores mellor que os demais. Toda innovación económica tradúcese necesariamente nunha situación de produtor único. A concepción neoclásica da competencia, na medida na que pretende impedir situacións de produtor único, reduce o incentivo á innovación. Ao límite, esta concepción elimina toda posibilidade de cambio técnico e económico.         

  No caso de que a Unión Europea sancionase finalmente a Google, o que se estaría levando a cabo sería unha acción que prexudicaría inxustificadamente a unha empresa que está demostrando saber como satisfacer as necesidades dos consumidores mellor que as suas competidoras. Esta acción iría en contra da verdadeira competencia de mercado, prexudicaría aos consumidores e constituiría, en realidade, un acto solapado de proteccionismo en favor das empresas europeas de tecnoloxía.

[i] David Goldman, “Google charged by EU in Android monopoly lawsuit” (20-04-2016), disponible en http://money.cnn.com/2016/04/20/technology/google-android-lawsuit-europe/

[ii] Para la teoría de la competencia perfecta ver John Lipczynski, John Wilson y John Goddard, Industrial Organization. Competition, Strategy, Policy (Harlow: Pearson Education, 2005).

[iii] Dominick T. Armentano, Antitrust. The Case for Repeal (Auburn: Mises Institute, 1999), p. 3.

[iv] Ver, por ejemplo, Harold Demsetz, “Information and Efficiency: Another Viewpoint”, Journal of Law and Economics, 12, 1 (1969): 1-22

[v] Thomas DiLorenzo, “A Note on the Cannard of «Asymmetric Information» As a Source of Market Failure”, The Quarterly Journal of Austrian Economics, 14, 2 (verano 2011): 249-250.

[vi] Armentano, Antitrust, p. 33.

[vii] Jesús Huerta de Soto, “La Escuela Austriaca moderna frente a la Neoclásica”, Revista de Derecho Administrativo, 10 (2011): 248.

[viii] Pascal Salin, Liberalismo (Madrid: Unión Editorial, 2008), p. 190.

[ix] Ver Friedrich Hayek, “Competition as a Discovery Procedure”, The Quarterly Journal of Austrian Economics, 5, 3 (Otoño 2002): 9-23 y F. Hayek, “The Use of Knowledge in Society”, American Review, 35, 4 (septiembre, 1945): 519-530.